25 Người thân qua đời rồi phải làm những việc gì

Điều 8 khoản 2 của điều lệ đăng ký hộ khẩu viết: "công dân vì tai nạn ngoài ý muốn chết hoặc nguyên nhân chết không rõ, chủ hộ, người phát hiện phải ngay báo cáo đồn công an địa phương hay ủy ban nhân dân hương, trấn". Nghĩa là nếu xảy ra ngoài ý muốn, hoặc bạn không biết người mất thế nào, chủ hộ và người phát hiện phải báo ngay cho đồn công an hoặc chính quyền hương trấn. Điều 23 của điều lệ quản lý tang lễ viết: "thể nhân (cá nhân) chết bình thường, cơ sở y tế phải xuất giấy chứng tử ngay. Người qua đời thuộc vụ (sự) kiện chết không bình thường do cơ quan công an xử lý theo pháp luật mà chưa qua cơ sở y tế cứu chữa, do cơ quan công an xuất giấy chứng tử". Nghĩa là chết bệnh bình thường thì cơ sở y tế đã chữa cho người mất sẽ khai giấy; loại chưa qua bệnh viện cứu chữa và thuộc công an xử lý thì do công an khai. Hiện trường bị động rồi thì vừa khó làm rõ sự việc, vừa khó khai giấy. Mà không có tờ giấy này, hỏa táng, xóa hộ khẩu, đòi bảo hiểm phía sau đều kẹt hết.

Bản "Quy chuẩn quản lý đăng ký thông tin chết của dân cư (dùng thử)" nói: người chết trong cơ sở y tế thì "do cơ sở y tế phụ trách điều trị cấp", nghĩa là mất trong bệnh viện hay trạm y tế thì bạn tìm cơ sở đã điều trị để khai. Người chết bình thường tại nhà hay nơi khác thì "do cơ sở y tế cộng đồng hay trạm y tế hương trấn hoặc phố (nhai đạo) của khu vực đó cấp", bạn tìm trung tâm y tế cộng đồng hoặc trạm y tế hương trấn, phố của khu nhà ở để khai. Còn nếu cơ quan công an tư pháp phán là chết không bình thường thì bên đó làm theo quy định và trình tự hiện hành. Thông báo năm 2026 của năm bộ nói: "Giấy chứng tử" "bản giấy và giấy chứng điện tử có hiệu lực pháp luật ngang nhau", nên bản điện tử và bản giấy đều dùng được như nhau. Chết bình thường mà nguyên nhân đã rõ thì phải cấp trong một ngày sau khi chết. Giấy bị mất thì bạn có thể xin cơ sở đã cấp nguyên bản cấp lại một lần. Thông tin cơ bản bị sai thì bạn có thể đem tài liệu ra xin cấp lại một lần.

Điều 25 của điều lệ quản lý tang lễ viết: "dịch vụ đưa đón, lưu giữ, chống phân hủy (bảo quản thi thể), chỉnh dung, hỏa táng thi thể, do nhà tang lễ chuyên phụ trách cung cấp", nghĩa là mấy việc này nơi khác không làm được. Điều 24 viết: "nhà xác của cơ sở y tế không được giao thầu ngoài, không được mở dịch vụ tang lễ, có thể cung cấp dịch vụ tiện lợi cho thi thể tạm thời đặt". Nhà xác bệnh viện chỉ cho thi thể tạm đặt một thời gian ngắn, không nhận làm tang sự. Điều 27 viết: "nhà tang lễ lưu giữ thi thể thường không quá 3 ngày, cần gia hạn lưu giữ, thân nhân người mất hay bên giao nộp thi thể phải tại nhà tang lễ làm thủ tục gia hạn lưu giữ". Muốn đặt thêm vài ngày thì phải đến nhà tang lễ làm thủ tục gia hạn. Điều 28 viết: "nhà tang lễ phải dựa giấy chứng tử và giấy xác nhận hỏa táng để hỏa táng thi thể, và xuất giấy chứng minh hỏa táng". Hai thứ tài liệu này thiếu một cũng không được, hỏa táng xong nhà tang lễ sẽ đưa bạn một tờ chứng minh hỏa táng. Điều 29 viết: "ở vùng thực hiện hỏa táng, thi thể phải hỏa táng tại chỗ hoặc ở nơi gần nhất, tại nhà tang lễ", nghĩa là bạn phải tìm nhà tang lễ gần nơi người qua đời để hỏa táng.

Thời hạn khám nghiệm tử thi viết ở điều 26 của điều lệ dự phòng và xử lý tranh chấp y tế. Nguyên văn là: "bệnh nhân chết, hai bên người bệnh và bệnh viện bất đồng về nguyên nhân chết, phải trong 48 giờ sau khi bệnh nhân chết khám nghiệm tử thi; có điều kiện trữ đông thi thể, có thể kéo dài tới 7 ngày". Nghĩa là muốn tra rõ nguyên nhân chết, bạn phải làm khám nghiệm trong 48 giờ sau khi mất, và nếu bệnh viện có điều kiện trữ lạnh thì nhiều nhất nới tới 7 ngày. Cùng điều đó còn viết: "khám nghiệm tử thi phải qua thân nhân gần của người chết đồng ý và ký, từ chối ký, coi như thân nhân gần không đồng ý khám nghiệm tử thi". Gia đình không ký thì coi như không đồng ý. Điều luật còn viết: "không đồng ý hoặc chậm trễ khám nghiệm, quá thời gian quy định, ảnh hưởng phán định nguyên nhân chết, do bên không đồng ý hay chậm trễ gánh trách nhiệm". Ai không đồng ý, ai để quá thời gian, thì trách nhiệm về việc sau này tra không rõ nguyên nhân tính vào người đó. Điều 24 viết: việc phong tỏa, gỡ phong tỏa tài liệu bệnh án "phải làm khi hai bên người bệnh và bệnh viện cùng có mặt". Nghĩa là niêm phong hay mở niêm phong bệnh án, bạn và bệnh viện đều phải có mặt.

Điều 8 khoản 1 của điều lệ đăng ký hộ khẩu viết: "công dân chết, thành thị trước táng, nông thôn trong một tháng, do chủ hộ, thân thuộc, người nuôi dưỡng hay hàng xóm báo cáo đăng ký chết với cơ quan đăng ký hộ khẩu, xóa hộ khẩu. Công dân nếu chết tại nơi tạm trú, do cơ quan đăng ký hộ khẩu nơi tạm trú báo cơ quan đăng ký hộ khẩu nơi thường trú xóa hộ khẩu". Nghĩa là ở thành thị bạn làm trước hạ táng, ở nông thôn làm trong một tháng. Chủ hộ, thân thuộc, người nuôi dưỡng hay hàng xóm đều có thể đến cơ quan đăng ký hộ khẩu (đồn công an) để báo chết và xóa hộ khẩu. Người mất lúc đang tạm trú ngoài thì đồn công an nơi tạm trú sẽ báo cho đồn công an nơi đóng hộ khẩu để xóa.

Đưa đón thi thể, lưu giữ thi thể, tiễn biệt thi thể, hỏa táng thi thể, gửi tro cốt và an táng sinh thái đều nằm trong danh mục hạng mục cơ bản của quốc gia. An táng tro cốt vào ngăn lưu giữ do cơ sở dịch vụ tang lễ của chính quyền cung cấp cũng nằm trong danh mục. Chuẩn thu phí của mấy hạng mục này được xây dựng theo quy định của pháp luật, giá theo quy định mà tính, không phải nhà tang lễ muốn nói bao nhiêu cũng được. Còn danh mục hạng mục không cơ bản do cơ quan dân chính từ cấp thành phố có chia quận (cấp địa khu) trở lên xác định.

Điều lệ liệt ra năm loại hành vi vi phạm giá, ở đây nói bốn loại trong đó. Không treo bảng giá hay thu nhiều hơn giá niêm yết thuộc loại không niêm yết giá rõ ràng hoặc cộng giá ngoài niêm yết. Không mua cái này thì không làm cái kia thuộc loại bán kèm hoặc gắn điều kiện không hợp lý để ép mua. Ép bạn nhận dịch vụ thu phí của bên khác thuộc loại ép hoặc trá hình ép nhận dịch vụ thu phí của bên thứ ba. Đổi danh nghĩa để thu thêm tiền thuộc loại nâng chuẩn thu phí trá hình. Ngoài ra điều lệ còn cấm "tách hạng mục, mở rộng phạm vi thu phí và những hình thức khác để nâng chuẩn thu phí trá hình". Nghĩa là tách một dịch vụ thành mấy hạng để thu riêng, hay kéo phạm vi thu phí ra rộng hơn, đều nằm trong diện cấm.

Môi giới chưa đăng ký thì không có tên trong hệ thống thông tin dịch vụ tang lễ do cơ quan dân chính quản. Còn ai dùng thủ đoạn lừa để thu phí trái quy định, xúi gia đình làm đám quá to, ép nhận dịch vụ, hay bán lại thông tin người qua đời, sẽ bị xử lý theo pháp luật. Còn bị đánh dấu trong hệ thống và bị công khai ra ngoài, ai cũng xem được.

Dư tài khoản công tích kim nhà ở (tiền còn lại trong tài khoản công tích kim của người mất) thì người thừa kế và người thụ di tặng đều rút được. Người thụ di tặng là người được di chúc ghi tên để nhận tài sản của người mất. Nếu chết vì lao động thì có riêng ba khoản tiền: trợ cấp mai táng, trợ cấp nuôi dưỡng người thân và trợ cấp chết vì lao động một lần. Tiền còn trong tài khoản cá nhân bảo hiểm dưỡng lão thì luật bảo hiểm xã hội viết rõ là được thừa kế. Người tham gia bảo hiểm dưỡng lão dành cho người lao động mà chết vì bệnh hay không phải vì lao động, gia đình còn lĩnh được trợ cấp mai táng và trợ cấp, gộp lại gọi là chế độ người thân còn lại. Chuẩn của người lao động doanh nghiệp thì tính theo một công thức thống nhất toàn quốc. Trợ cấp mai táng bằng 2 lần thu nhập khả dụng bình quân đầu người mỗi tháng của cư dân thành thị năm trước của tỉnh đó. Trợ cấp cũng lấy khoản thu nhập bình quân này làm gốc, phát theo năm đóng phí từ 3 tới 24 tháng. Chưa đủ 5 năm thì phát 3 tháng, 5 tới 10 năm thì 6 tháng, 10 tới 15 năm thì 9 tháng, trên 15 năm mỗi thêm 1 năm cộng 1 tháng, nhiều nhất 24 tháng. Đã về hưu rồi, cứ lĩnh 1 năm lương hưu thì trừ 1 tháng, ít nhất 9 tháng.

Luật viết rõ: thể nhân (cá nhân) mất, thân nhân gần vì lợi ích hợp pháp, chính đáng của bản thân có quyền tra, sao chép, sửa, xóa và các quyền tương tự đối với thông tin cá nhân liên quan của người mất. Nghĩa là thân nhân gần có thể đòi nền tảng đưa thông tin của người mất ra xem, sao lại một bản, sửa chỗ sai, hoặc xóa đi. Điều 50 yêu cầu nền tảng xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý yêu cầu thực hiện quyền lợi cá nhân thuận tiện, "khi từ chối yêu cầu thực hiện quyền lợi của cá nhân thì phải giải thích rõ lý do". Nền tảng từ chối thì "cá nhân có thể khởi kiện ra tòa án nhân dân theo quy định của pháp luật".

Điều 1161 Bộ luật Dân sự: "Người thừa kế dùng phần giá trị thực tế của di sản nhận được để thanh toán các khoản thuế và nợ mà người bị thừa kế lẽ ra phải nộp theo pháp luật. Phần vượt quá giá trị thực tế của di sản, người thừa kế tự nguyện thanh toán thì không bị hạn chế". Nghĩa là khoản thuế và nợ của người mất, bạn chỉ phải dùng phần di sản nhận được để trả. Phần dư ra không phải trả, trừ khi bạn tự nguyện. Khoản 2 cùng điều: "Người thừa kế từ chối nhận thừa kế thì có thể không phải chịu trách nhiệm thanh toán các khoản thuế và nợ mà người bị thừa kế lẽ ra phải nộp theo pháp luật". Điều 1159 Bộ luật Dân sự nói, chia di sản phải ưu tiên trả các khoản thuế và nợ của người mất. Điều 1124 Bộ luật Dân sự: từ chối nhận thừa kế thì phải "thể hiện việc từ chối bằng văn bản trước khi xử lý di sản; nếu không thể hiện thì coi như nhận thừa kế". Điều 33 Giải thích (I) Phần thừa kế của Tòa án Tối cao: giấy tuyên bố bằng văn bản giao cho người quản lý di sản hoặc những người thừa kế khác. Điều 35 của bản giải thích này: chia di sản xong mới nói từ chối, thì cái bị từ chối không phải là quyền thừa kế mà là tài sản đã đến tay. Điều 1145 Bộ luật Dân sự: những người thừa kế có thể cử ra người quản lý di sản, không cử thì cùng làm. Điều 1147 Bộ luật Dân sự: người quản lý di sản phải kiểm kê di sản, lập danh sách di sản, xử lý các khoản nợ và chủ nợ của người mất. Vụ án ở Vũ Châu, Hà Nam, người vay bệnh mất tháng 3/2023, con cái không từ chối nhận thừa kế bằng văn bản. Tháng 5/2023, tòa tuyên con cái phải trả 9,5 vạn nhân dân tệ cả gốc lẫn lãi trong phạm vi giá trị thực tế của di sản được thừa kế. Con cái nói không tính rõ được công ty được thừa kế đáng giá bao nhiêu, bản án không thi hành được. Tài khoản và xe đứng tên con cái bị đóng băng, niêm phong, người cũng bị đưa vào danh sách hạn chế tiêu dùng cao. Dây dưa đến tháng 2/2025 mới hòa giải, trả 9 vạn nhân dân tệ. Một vụ ở Trùng Khánh, người vay nợ 40 vạn nhân dân tệ cả gốc lẫn lãi chưa trả xong thì bệnh mất, những người thừa kế đều tuyên bố từ chối nhận thừa kế. Nhưng vợ và con gái ông ta đã lấy đi tiền bảo hiểm dưỡng lão cơ bản và niên kim nghề nghiệp (được tính là di sản). Cơ quan kiểm sát nhận định hai người không từ chối một cách rõ ràng, coi như đã nhận thừa kế, đến tháng 11/2025 vợ và chủ nợ hòa giải trả xong. Những khoản nợ kiểu này từ một vạn đến mấy chục vạn nhân dân tệ, nên mức lợi ích định là lớn.

Về phần tiền gửi, văn bản số 18 năm 2021 của Ủy ban Quản lý Ngân hàng và Bảo hiểm cùng Ngân hàng Nhân dân quy định, tiền gửi số lượng nhỏ đủ điều kiện không yêu cầu công chứng nữa. Điều kiện có ba. Một là tổng số dư tài khoản trong cùng một ngân hàng không vượt quá 1 vạn nhân dân tệ (ngân hàng có thể tự nâng lên mức cao nhất 5 vạn nhân dân tệ). Hai là người làm đơn là vợ/chồng, con cái, cha mẹ, hoặc người thừa kế, người thụ di tặng được chỉ định trong di chúc có công chứng. Ba là rút hết một lần, rút xong hủy tài khoản. Vợ/chồng, con cái, cha mẹ phải nộp 4 loại giấy tờ: giấy chứng tử; hộ khẩu, giấy đăng ký kết hôn, giấy khai sinh hoặc các loại giấy tờ chứng minh quan hệ thân thuộc tương tự; giấy tờ tùy thân của bản thân; giấy cam kết có chữ ký trực tiếp. Văn bản Kim Quy [2024] số 6 quy định, từ ngày 1/6/2024, hạn mức được thống nhất nâng lên 5 vạn nhân dân tệ. Ngân hàng vừa và nhỏ ở nông thôn có thể kéo dài đến trước ngày 31/12/2025 để thực hiện. Sản phẩm tích lũy vàng, trái phiếu quốc gia và sản phẩm quản lý tài sản do ngân hàng bán thay, sau khi đáo hạn hoặc chuộc lại cũng có thể rút theo cách này, số tiền đó cộng gộp vào mức 5 vạn nhân dân tệ. Tiền mai táng phí, trợ cấp đã chuyển vào tài khoản của người mất không tính vào hạn mức 5 vạn nhân dân tệ, vợ/chồng, con cái, cha mẹ cũng có thể dựa theo bộ hồ sơ này để rút. Về phần nhà cửa, điều 14 Quy tắc thực thi Điều lệ Tạm thời Đăng ký Bất động sản: xin đăng ký thừa kế, nhận di tặng, "phải nộp các tài liệu như giấy chứng tử, di chúc hoặc thỏa thuận của toàn bộ người thừa kế theo pháp luật về việc phân chia bất động sản và tài liệu chứng minh quan hệ thân thuộc với người bị thừa kế, cũng có thể nộp tài liệu đã qua công chứng hoặc văn bản pháp lý có hiệu lực". Công chứng chỉ là một lựa chọn. Năm 2016, Bộ Tư pháp ra văn bản bãi bỏ thông báo liên tịch năm 1991 yêu cầu tăng cường công chứng trong quản lý đăng ký nhà đất. Trung tâm Đăng ký và Giao dịch Bất động sản thành phố Phúc Châu đã giải thích làm thế nào nếu không nộp tài liệu công chứng. Toàn bộ người thừa kế theo pháp luật hoặc người thụ di tặng phải cùng đến cơ quan đăng ký để kiểm tra tài liệu, ký một bản cam kết (giấy tuyên bố bằng văn bản đảm bảo tài liệu là thật). Phí tổn có thể xem chuẩn của Phúc Kiến: công chứng thừa kế không liên quan đến nhà đất, phần dưới 20 vạn nhân dân tệ thu theo mức 0,8%, ít nhất 300 nhân dân tệ. Nhà đất thu theo diện tích, Phúc Châu, Hạ Môn mỗi mét vuông không quá 70 nhân dân tệ, một căn nhà về nguyên tắc không quá 1 vạn nhân dân tệ. Cứ theo mức đó mà tự tính, phí công chứng cho khoản tiền gửi 5 vạn nhân dân tệ là 400 nhân dân tệ, một căn nhà 90 mét vuông ở Phúc Châu cao nhất là 6300 nhân dân tệ. Tiết kiệm được mấy trăm đến mấy ngàn nhân dân tệ, nên mức lợi ích định là vừa.